Con ngựa trong văn hoá Việt: tích Thánh Gióng, ca dao, tranh dân gian, tuổi Ngọ
Từ ngựa sắt Thánh Gióng, ngựa giấy trong lễ cúng, câu ngựa quen đường cũ tới hội đua ngựa Gò Thì Thùng và Bắc Hà: con ngựa ở khắp văn hoá Việt. Kèm vài danh nhân sinh năm Ngọ có ghi trong sử.
Trong văn hoá Việt, con ngựa gắn với sức mạnh giữ nước (ngựa sắt Thánh Gióng), với sự bền bỉ và trung thành (thành ngữ "đường dài mới biết ngựa hay"), với lời chúc thành đạt (tranh "mã đáo thành công") và với lễ hội đua ngựa ở Phú Yên, Lào Cai. Ngọ là con giáp thứ bảy, ứng với giờ 11–13 giờ trưa và tháng 5 âm lịch. Nhiều danh nhân sinh năm Ngọ được sử ghi lại, như Lê Quý Đôn (Bính Ngọ 1726), Nguyễn Đình Chiểu (Nhâm Ngọ 1822), Trần Tế Xương (Canh Ngọ 1870).
- Vị trí trong 12 con giáp: thứ bảy, sau Tỵ, trước Mùi.
- Giờ Ngọ: 11–13 giờ, lúc mặt trời đứng bóng; tháng Ngọ là tháng 5 âm.
- Hành của chi: Hoả; tam hợp Dần – Ngọ – Tuất, lục hợp Mùi, xung Tý.
- Hình tượng nổi bật: ngựa sắt Thánh Gióng, ngựa đá lăng tẩm, ngựa giấy hàng mã, quân Mã trên bàn cờ tướng.
- Lễ hội gắn với ngựa: Hội Gióng, đua ngựa Gò Thì Thùng (Phú Yên), đua ngựa Bắc Hà (Lào Cai).
Ngựa sắt Thánh Gióng: con ngựa của tích giữ nước
Hình ảnh con ngựa đậm nhất trong tâm thức người Việt có lẽ là ngựa sắt của Thánh Gióng. Theo truyền thuyết, cậu bé làng Phù Đổng lớn vụt lên khi giặc Ân tới, xin vua đúc ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt. Ngựa phun lửa, đánh tan giặc; roi gãy thì nhổ tre ngà quật giặc. Dân gian còn kể vết chân ngựa để lại thành những ao hồ liền nhau, lửa ngựa phun làm cháy một vùng tre thành màu vàng úa.
Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc (Hà Nội) được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010. Trên núi Vệ Linh ở khu di tích đền Sóc có tượng Thánh Gióng cưỡi ngựa bằng đồng rất lớn, nhiều gia đình dẫn con tới xem như một bài học lịch sử sống.
Thành ngữ, tục ngữ, ca dao có con ngựa
Ngựa có mặt dày đặc trong lời ăn tiếng nói, phần lớn mang ý khen sự bền sức, trung thành, đôi khi nhắc thói quen khó bỏ:
- "Đường dài mới biết ngựa hay": thử thách lâu mới biết người tài, người tốt.
- "Ngựa quen đường cũ": chê người tái phạm thói xấu.
- "Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ": tình đồng loại, đồng đội, ai gặp nạn thì cả nhóm cùng lo.
- "Thẳng như ruột ngựa": người nói thẳng, không giấu giếm.
- "Cưỡi ngựa xem hoa": làm qua loa, xem không kỹ.
- "Lên xe xuống ngựa": chỉ người sang trọng, đi lại bằng xe ngựa.
- "Mã đáo thành công": thành ngữ gốc Hán, ngựa về là việc đã thành, lời chúc quen thuộc khi khai trương, đi xa.
Ở Nam Bộ, điệu "Lý ngựa ô" là một trong những bài dân ca quen thuộc nhất, kể chuyện chàng trai thắng ngựa ô đi đón người thương. Tiếng nhạc nhịp nhàng như vó ngựa, đến nay vẫn được hát trong đám cưới miền quê.
Ngựa trong tranh dân gian, lăng tẩm và đồ thờ
Tranh treo và đồ thờ
Tranh "mã đáo thành công" vẽ đàn ngựa phi, thường tám con, là món quà tân gia, khai trương rất phổ biến. Trong tranh thờ dân gian, hình ông Gióng cưỡi ngựa và các vị tướng trên lưng ngựa xuất hiện nhiều ở các dòng tranh làng nghề. Ở đình, đền thờ các vị thần, tướng, thường có ngựa gỗ sơn đỏ hoặc trắng đặt hai bên, gọi là ngựa thờ, tượng trưng cho phương tiện của thần.
Ngựa đá ở lăng vua Huế
Ở sân chầu các lăng vua Nguyễn tại Huế có hàng tượng quan văn, quan võ, voi và ngựa bằng đá đứng chầu. Những con ngựa đá ấy tượng trưng cho đội nghi trượng theo hầu nhà vua, nay là điểm dừng chân quen thuộc của du khách.
Ngựa giấy trong lễ cúng
Trong tục đốt vàng mã, ngựa giấy đỏ, trắng kèm yên cương xuất hiện ở lễ giải hạn, lễ cúng thần linh ở nhiều vùng. Đây là phong tục tự nguyện; nhiều nơi ngày nay khuyến khích giảm đốt vàng mã để tiết kiệm và bảo vệ môi trường.
Lễ hội đua ngựa: con ngựa trong đời sống làng quê và vùng cao
Hội đua ngựa Gò Thì Thùng ở Phú Yên (nay thuộc Đắk Lắk) diễn ra vào dịp đầu xuân, nài ngựa cưỡi ngựa không yên chạy trên gò đất, người xem đứng kín bờ ruộng. Ở vùng cao Lào Cai, hội đua ngựa Bắc Hà gắn với giống ngựa bạch và người H'Mông, Tày, Nùng; nài ngựa thường là thanh niên trong bản. Trước khi có xe máy, ngựa thồ là phương tiện chính chở hàng lên chợ phiên ở nhiều vùng núi phía Bắc, nên con ngựa ở đây không chỉ là biểu tượng mà còn là bạn lao động.
Trên bàn cờ tướng, quân Mã đi theo hình chữ "nhật", bị "cản" khi có quân đứng sát, một chi tiết khiến cờ thủ hay đùa rằng con ngựa giỏi đến đâu cũng sợ bị chặn chân.
Danh nhân sinh năm Ngọ có ghi trong sử sách
Dưới đây là vài nhân vật mà năm sinh âm lịch được ghi rõ trong tiểu sử chính thống:
| Nhân vật | Năm sinh | Được nhớ đến vì |
|---|---|---|
| Lê Quý Đôn | Bính Ngọ 1726 | Nhà bác học, tác giả "Vân đài loại ngữ", "Phủ biên tạp lục" |
| Nguyễn Phúc Ánh (vua Gia Long) | Nhâm Ngọ 1762 | Vị vua lập ra triều Nguyễn |
| Nguyễn Đình Chiểu | Nhâm Ngọ 1822 | Nhà thơ, tác giả "Lục Vân Tiên", "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" |
| Trần Tế Xương (Tú Xương) | Canh Ngọ 1870 | Nhà thơ trào phúng đất Nam Định |
| Phạm Văn Đồng | Bính Ngọ 1906 | Thủ tướng nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam |
Năm người, năm số phận, năm lĩnh vực rất khác nhau. Điều đó cũng nhắc rằng con giáp chỉ là một nét văn hoá để chuyện trò; tính cách và thành tựu mỗi người do học hành, hoàn cảnh và lựa chọn của chính họ. Muốn đọc thêm cách dân gian tả tính người tuổi Ngọ, bạn xem bài tính cách người tuổi Ngọ.
Hiểu con ngựa để nói chuyện với con trẻ tuổi Ngọ
Với các gia đình có bé Giáp Ngọ 2014 hay chuẩn bị đón con năm Ngọ sau, câu chuyện con ngựa là cách dễ để dạy con về lịch sử và ngôn ngữ. Một vài gợi ý:
- Dẫn con đi Hội Gióng hoặc đền Sóc, kể lại tích ngựa sắt bằng lời của mình.
- Cùng con tìm câu thành ngữ có chữ "ngựa", hỏi con hiểu nghĩa ra sao.
- Xem tranh ngựa trong bảo tàng, hỏi con vì sao người xưa thích vẽ ngựa phi.
Bố mẹ đang tính sinh con năm nào hợp tuổi mình có thể đọc thêm bài bố mẹ tuổi Ngọ sinh con năm nào hợp.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi Ngọ là con gì?
Tuổi Ngọ là tuổi con ngựa, con giáp thứ bảy trong mười hai con giáp. Giờ Ngọ là 11–13 giờ trưa, tháng Ngọ là tháng 5 âm lịch.
Vì sao tranh mã đáo thành công thường vẽ tám con ngựa?
Số tám đọc gần chữ "phát" và gợi điển tích tám con ngựa quý trong sử Trung Hoa, nên được ưa chuộng. Có tranh vẽ sáu hay chín con, đều là lựa chọn thẩm mỹ, không có quy định cứng.
Hội Gióng được UNESCO ghi danh năm nào?
Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010.
Ngựa đặt trong nhà nên quay đầu hướng nào?
Dân gian thường đặt ngựa quay đầu ra cửa hoặc ra cửa sổ, ý nói ngựa phi ra ngoài làm ăn rồi mang lộc về. Đây là tục lệ, đặt sao cho đẹp và chắc chắn là được.
Con gái tuổi Ngọ có vất vả như lời đồn?
Đó là một quan niệm cũ, không có căn cứ. Nhiều phụ nữ tuổi Ngọ sống hạnh phúc, thành đạt; tính cách và cuộc đời mỗi người do nhiều yếu tố quyết định.





